Kwaliteit van curatieve zorg ontwikkelt zich in Nederland niet opvallend anders dan in de ons omringende landen. Ook doen zich in kwaliteit en toegankelijkheid geen opvallende trendbreuken voor na de invoering van de en in 2006; de macrokosten stijgen de afgelopen jaren wel sterker. Op onderdelen van het zorgsysteem zijn beoogde effecten zichtbaar, dat betreft onder andere procesmatige aanpassingen die beogen meer zicht te krijgen op de kwaliteit van zorg.
Nog niet aan alle voorwaarden van gereguleerde concurrentie voldaan
De overgang naar gereguleerde concurrentie is soepel verlopen (). Hiermee is de keuzevrijheid en toegankelijkheid van de zorgverzekering toegenomen. Wat betreft kwaliteit en toegankelijkheid van de zorg zelf is er weinig veranderd. De collectieve kosten zijn wel toegenomen. Essentieel punt voor het bereiken van de beoogde doelstellingen is dat er wordt voldaan aan de voorwaarden voor succes. Als aan deze voorwaarden onvoldoende is voldaan zullen de beoogde effecten niet optreden.
De vorige Zorgbalans is geëindigd met het noemen van een aantal ontwikkelingen die aansluiten bij deze voorwaarden en de concurrentie verder zouden stimuleren: transparantie op kwaliteit, het afbouwen van financiële zekerheden en garanties voor zorgaanbieders en de uitbreiding van onderhandelbare zorg. Deze ontwikkelingen zijn in gang gezet of hebben plaatsgevonden, maar hebben nog niet tot aantoonbaar positieve effecten op de indicatoren voor kwaliteit, toegankelijkheid en betaalbaarheid geleid die de Zorgbalans (en andere partijen) meten. We veronderstellen dat twee jaar nog te kort is om uitspraken te kunnen doen over de feitelijke effectiviteit van deze nieuwe ontwikkelingen.
Kwaliteit speelt bij de zorginkoop nog een beperkte rol, de prijs geeft de doorslag
Zorginkoop op kwaliteit blijkt een kwestie van langere adem. Het proces is in gang gezet, maar het is nog niet zo ver dat kwaliteitsaspecten op meer dan zeer bescheiden schaal in de zorginkoop worden meegenomen. In de Monitor Zorginkoop van de NZa staat beschreven dat zorgverzekeraars aangeven dat zij afspraken maken over informatieverstrekking door zorgaanbieders. Hierdoor krijgen zorgverzekeraars meer zicht op aard en kwaliteit van de geleverde zorg en die informatie kan in een later stadium in de zorginkoop of bij het faciliteren van verzekerden gebruikt worden. Daarnaast geven zorgverzekeraars aan dat zij in contracten afspraken maken over verbetering van de zorg, al of niet gecombineerd met een financiële prikkel ().
Informatie en transparantie over kwaliteit is essentieel; concurrentie alleen op prijs kent risico’s
In essentie beoogt gereguleerde concurrentie een gunstige prijs/kwaliteitverhouding van zorg te stimuleren. Verzekerden zouden hun polis moeten kiezen op basis van zowel de prijs (premie) als de kwaliteit van zorg. Zorgverzekeraars moeten daarom zorg inkopen bij zorgaanbieders waarbij een goede prijs/kwaliteitverhouding wordt afgedwongen. Dit moet zichtbaar zijn voor verzekerden. Die zichtbaarheid is er nog onvoldoende. Dat komt voor een groot deel doordat er nog onvoldoende informatie en transparantie over kwaliteit van zorgproducten is. Goede en structurele informatie over de kwaliteit blijkt momenteel nog te ontbreken (; ). Er is wel een proces op gang gebracht, dat er voor kan gaan zorgen dat er steeds meer informatie beschikbaar over de kwaliteit, prijs en dienstverlening van zorgverzekeraars en zorgaanbieders. Als kwaliteitsinformatie ontbreekt, zullen verzekeraars gaan concurreren op de prijs, wat ten koste kan gaan van de kwaliteit van zorg. Het ontbreken van voldoende goede kwaliteitsinformatie houdt dus ook een gevaar in zich.
Gereguleerde concurrentie niet opgezet om de macrokosten te beheersen
Het model van gereguleerde concurrentie lijkt vooral ontwikkeld te zijn om de doelstellingen van doelmatigheid, kwaliteit en financiële en fysieke toegankelijkheid te realiseren. De relatie tussen gereguleerde concurrentie en de doelstelling van een beheerste kostenontwikkeling (de macrokosten) is minder duidelijk. Of de macrokosten in de hand kunnen worden gehouden blijft een vraag. Als de markt werkt zoals bedoeld zal dit leiden tot lagere prijzen. De macrokosten kunnen echter stijgen, doordat het volume toeneemt of consumenten om een betere kwaliteit vragen tegen een hogere prijs. Dit risico is zeker aanwezig als consumenten op het moment dat zij zorg nodig hebben niet met de kosten worden geconfronteerd en er voor zorgaanbieders geen prikkel is om het volume te beperken.
Daarna zijn de prijzen in het A-segment iets harder gestegen. Er zijn nog geen overtuigende aanwijzingen dat vrij onderhandelbare zorg doelmatiger of kostenbesparend is (klik hier voor toelichting). Gemiddeld was de prijsstijging in het B-segment tussen 2005 en 2007 net zo hoog als in het A-segment. De NZa concludeert over de afzonderlijke jaren 2005, 2007 en 2008 dat de prijzen in het deel van de ziekenhuiszorg waar vrije prijzen gelden, het B-segment, minder hard stegen dan in het deel waar vaste prijzen gelden (). Hoewel de prijzen per eenheid minder snel kunnen stijgen of zelfs kunnen dalen, kunnen door een stijging van het volume de kosten toenemen. Feit is dat de uitgaven die in het vrij onderhandelbare B-segment worden gedaan, niet door de overheid worden gecontroleerd, maar door de markt worden bepaald. Als verzekeraars, zorgaanbieders en consumenten onvoldoende prikkels hebben om de totale kosten (prijs x volume) te beperken is het sterk de vraag of deze maatregel wel kan leiden tot besparingen. Het is daarom belangrijk om eerst te kijken of de prikkels in de goede richting staan.
Stelselwijziging een kwestie van lange adem, evaluatie wenselijk
Aan de invoering van de en andere wetten die de gereguleerde concurrentie in de curatieve zorg vorm geven (o.a. Wet marktordening gezondheidszorg), zijn vele jaren van voorbereiding voorafgegaan. De afgelopen jaren heeft gereguleerde concurrentie door een reeks van maatregelen verder vorm gekregen. Ook nu zijn er ontwikkelingen die een effect op de kwaliteit, toegankelijkheid en betaalbaarheid kunnen hebben. Er staan forse bezuinigingen op de zorgtoeslag en verder uitbreiding van de onderhandelbare zorg op de agenda. Evaluaties van de stelselherziening hebben daardoor noodgedwongen het karakter van procesevaluaties of effectevaluaties op onderdelen. De stelselwijziging is een proces dat dynamisch is en mogelijk nooit een eindpunt zal bereiken. Daardoor is het moeilijk om vast te stellen op welke termijn effecten op kwaliteit, toegankelijkheid en betaalbaarheid te verwachten zijn. Het is daarom belangrijk om tussentijds en met zekere regelmaat naar de ontwikkeling van de uitkomsten met betrekking tot kwaliteit, toegankelijk en betaalbaarheid op systeemniveau te kijken.
