Hoe beoordelen we de zorguitgaven?

De hoogte van de zorguitgaven is al jaren een belangrijk thema in het debat over de gezondheidszorg. De economische terugval en de verslechtering van de overheidsfinanciën hebben dit de afgelopen tijd nog eens versterkt. Of de uitgaven aan zorg te hoog of te laag zijn, is echter niet zomaar met objectieve maatstaven vast te stellen. Jaarlijks wordt op politiek niveau de hoogte van het totale budget voor de gezondheidszorg vastgesteld. In de afwegingen die hierbij gemaakt worden, spelen onder andere voorkeuren over de hoogte van de collectieve lasten, het belang van andere publieke sectoren, en de mate van solidariteit een belangrijke rol. Tot op welke hoogte zijn we bereid de zorg collectief te financieren? Verschillende indicatoren kunnen meer houvast geven bij de beoordeling van de zorguitgaven en het maken van deze keuzes.

In dit hoofdstuk geven we eerst een indruk van de ontwikkeling in zorguitgaven op landelijk niveau. Hoeveel geven we meer uit dan voorgaande jaren?, is dit in lijn met de landen om ons heen?, en hoe verhoudt dit zich tot het bbp? Daarnaast rapporteren we over de ontwikkeling in verschillende zorgsectoren en determinanten van zorguitgaven, zoals prijs en volume.

Vervolgens besteden we meer aandacht aan de betaalbaarheid van de zorg op macroniveau. Betaalbaarheid staat voor de relatie tussen kosten en beschikbare middelen. Er worden drie indicatoren bestudeerd. Als eerste wordt aangesloten bij de gedachtelijn van Chernew (Chernew et al., 2003; Chernew et al., 2009). Zij hanteerden de volgende definitie: zolang de uitgaven aan alle andere producten en diensten naast gezondheidszorg (of: totale inkomen - zorguitgaven) niet dalen, is de zorg betaalbaar. In deze analyse staat centraal welk deel van de inkomensgroei aan gezondheidszorg wordt besteed. Vervolgens richten we ons op de verhouding tussen de gezondheidszorg en andere publieke sectoren, zoals onderwijs. Deze sectoren worden (voor het grootste deel) gefinancierd met belastingen en premies. De overheid is over het algemeen niet snel geneigd belastingen en premies te laten stijgen, onder andere omdat dit kan leiden tot koopkrachtverlies. Als gevolg hiervan kan een sterkere groei van de ene collectieve sector ten koste gaan van uitgavengroei in andere collectieve sectoren. De laatste indicator over macro-betaalbaarheid geeft de collectieve zorguitgaven per werkende weer, vanuit internationaal perspectief. De premies voor het collectief gefinancierde deel van de zorg, zoals de AWBZ-premie, worden geheven op inkomen uit arbeid. De hoogte van de collectieve uitgaven aan zorg heeft daarmee effect op de kosten van arbeid en het kostenniveau in de economie. De grootte van dit effect is mede afhankelijk van het aantal werkenden dat de collectieve zorglasten moet dragen.

Betaalbaarheid speelt niet alleen op macroniveau, maar ook op het niveau van huishoudens. Wanneer er op macroniveau voldoende middelen beschikbaar zijn voor de zorg, wil dat nog niet zeggen dat de zorg ook voor ieder huishouden betaalbaar is. Dit solidariteitsaspect komt bij financiële toegankelijkheid aan de orde.

Ongeacht de uitkomst in termen van betaalbaarheid, kan een toe- of afname in zorguitgaven wenselijk worden geacht. Dit hangt vooral af van de opbrengsten die met de zorguitgaven worden gegenereerd, bijvoorbeeld in termen van gezondheidswinst, en de waarde die aan deze opbrengsten wordt gehecht. We kunnen ons dan ook niet beperken tot het analyseren van de zorguitgaven in vergelijking tot andere landen, het bbp, of voorgaande jaren. De prijs-kwaliteit verhouding van het zorgsysteem, ofwel de doelmatigheid, is hier van groot belang. Kortgezegd staat doelmatigheid voor de verhouding tussen de middelen die worden ingezet in de zorg en de opbrengsten die met deze ingezette middelen worden behaald. Doelmatigheid onderscheidt zich van kostenbeheersing, dat louter is gericht op het reduceren van de middelen, ongeacht of dit leidt tot een slechtere verhouding tussen middelen en opbrengsten.

De toenemende aandacht voor doelmatigheid komt zowel in onderzoek als in overheidsbeleid naar voren. Zo was een van de belangrijke doelen van de recente wijzigingen in het zorgstelsel een verbetering van de prijs-kwaliteit verhouding, ofwel van de doelmatigheid van het systeem. Daarbij heeft de financiële crisis voor extra focus op doelmatigheid gezorgd: “Doelmatigheid is meer dan ooit geboden”, stelde de Rijksbegroting voor 2010 (VWS, 2009d).

Indeling

• Zorguitgaven
• Doelmatigheid
• Financiële positie zorginstellingen en zorgverzekeraars