In 2007 bijna 26.000 ziekenhuisopnamen voor astma en COPD in Nederland

In 2007 vonden in Nederland ruim 3.700 opnamen plaats voor astma en 22.000 voor COPD (zie tabel 1). Astma en COPD zijn aandoeningen waarvoor ziekenhuisopnamen grotendeels vermijdbaar zijn. Afgezet tegen het aantal patiënten dat bij de huisarts bekend is met astma of COPD, gaat het in totaal om respectievelijk 1,0 en 8,1 opnamen per 100 patiënten met astma en COPD van 15 jaar en ouder. De kans voor COPD-patiënten om opgenomen te worden neemt toe met de leeftijd, voor astmapatiënten is vooral voor vrouwen boven de 70 jaar de kans op ziekenhuisopname verhoogd (gegevens niet weergegeven).

Uit de gepresenteerde cijfers blijkt dat opnamen voor astma en COPD allerminst zeldzaam zijn. Enige voorzichtigheid omtrent deze cijfers is op zijn plaats, omdat wij ons bij deze berekening baseerden op verschillende bronnen (teller LMR en noemer huisartsenregistraties), en niet op onderzoek waarbij patiënten gevolgd werden. Patiënten die niet bekend zijn in de huisartsenpraktijk, tellen niet mee in de noemer van de indicator, maar wel in de teller. Het risico per patiënt zal daarom wat overschat zijn. Een studie op basis van de cijfers uit de Tweede Nationale Studie uit 2001 waarbij gegevens van astmapatiënten uit de huisartsenregistratie gekoppeld werden aan de LMR, berekende 0,092 opnamen per jaar per 100 kinderen van 0-17 jaar met astma (Uijen et al., 2010). Er werden geen cijfers voor volwassenen berekend.

In vergelijking met andere westerse landen weinig vermijdbare ziekenhuisopnamen in Nederland

In het OECD 'Health Care Quality Indicators Project' is voor astma en COPD in kaart gebracht hoe vaak deze in de OECD-lidstaten optreden. Voor astma behoort Nederland tot de landen met een laag aantal vermijdbare opnamen per 100.000 inwoners (zie figuur 1). Voor COPD doet Nederland het relatief wat slechter dan voor astma, maar zit lager dan de meeste andere OECD-landen (zie figuur 2). De cijfers voor Nederland hebben betrekking op 2007, die van de meeste andere landen op 2008 of 2009. Opvallend is dat Zweden, Portugal en Italië voor zowel astma als COPD een laag opnamecijfer hebben (lager dan Nederland), en de Angelsaksische landen VS, VK, Australië en Ierland juist een hoog opnamecijfer. Voor astma heeft ook Canada een laag opnamecijfer, voor COPD ook Frankrijk en Zwitserland.

Behalve voor astma en COPD, is in het OECD-project ook voor hartfalen, acute complicaties van diabetes mellitus, chronische complicaties van diabetes, amputaties van (delen van) het been bij diabetespatiënten en verhoogde bloeddruk bepaald hoe vaak ziekenhuisopnamen hiervoor optreden. Hier worden alleen cijfers voor astma en COPD gepresenteerd, omdat de cijfers voor de andere aandoeningen bij het schrijven van deze pagina nog niet gepubliceerd zijn.

Figuur 1: Aantal vermijdbare ziekenhuisopnamen met als hoofddiagnose astma per 100.000 inwoners voor een selectie van OECD-lidstaten (Bron: OECD, 2011).

Aangrijpingpunten voor verbetering liggen op vele terreinen

Het aantal ziekenhuisopnamen voor astma en COPD per 100.000 inwoners zijn indicatoren van de kwaliteit van de preventie én ambulante zorg bij deze ziekten. Goede ambulante zorg kan ziekenhuisopnamen grotendeels voorkómen. Onder ambulante zorg valt onder andere huisartsenzorg, poliklinische zorg, thuiszorg en zorg van openbare apotheken. Ook preventie kan opnamen voorkómen, want als mensen minder roken en minder blootgesteld worden aan binnen- en buitenluchtverontreiniging is hun kans op het krijgen van een chronische longaandoening kleiner, en daarmee de kans op een ziekenhuisopname daarvoor.

Acute aanvallen en verslechteringen van de longfunctie (exacerbaties) kunnen veelal voorkómen worden door behandeling met luchtwegverwijders, inhalatiecorticosteroïden en zonodig aanvullende medicatie. Bij onvoldoende reactie op de medicatie bij een zeer ernstige aanval, bij luchtweginfecties of bij respiratoire insufficiëntie (zuurstoftekort en onvoldoende uitademing van koolzuur) kan de toestand van de patiënt zodanig verslechteren dat een ziekenhuisopname noodzakelijk wordt.

Mogelijke oorzaken van opname bij astma

Uit veelal buitenlands onderzoek blijkt dat er bij opnamen voor astma vaak sprake is van onderbehandeling. Ook is er soms verkeerd gebruik van dosisaërosol of poederinhalator (Reeves et al., 2006; Grant et al., 2005). Bij ouderen met astma komt soms overbehandeling met potentieel gevaarlijke combinaties voor (Wolfenden et al., 2002). Uit de Nederlandse HARM-studie, waarin is onderzocht hoe vaak ziekenhuisopnamen zijn gerelateerd aan problemen met gebruik van geneesmiddelen, bleek dat luchtwegmedicatie relatief vaak aanleiding geeft voor vermijdbare geneesmiddelgerelateerde opnamen (Van den Bemt et al., 2006; pagina 45). Andere risicofactoren voor acute ziekenhuisopname zijn sociale achterstand, wonen in een stad, roken en goede toegankelijkheid van ziekenhuizen in de buurt (afstand tot een SEH en aantal bedden per inwoner). Dit blijkt uit Engels onderzoek onder patienten in de huisartsenpraktijk (Purdy et al., 2011).