Kosten

De beheersbaarheid van de zorguitgaven

"De ontwikkeling van de zorguitgaven, die al jaren harder groeien dan de Nederlandse economie, maakt ingrijpen in de groei van de zorguitgaven noodzakelijk". Dit stellen de minister en de staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport in hun beleidsagenda voor de komende kabinetsperiode (VWS, 2013). De beheersbaarheid van de zorguitgaven is een blijvend punt van zorg, zeker in deze tijden van economische crisis en aanhoudende tekorten op de overheidsbegroting. Ook buiten het ministerie is er veel discussie over de beheersbaarheid van de zorguitgaven (zie bijvoorbeeld Van Dalen & Koedijk, 2013). Veelal gaat het over (de voor- en nadelen van) mogelijke maatregelen om de uitgavengroei te beperken, zoals het verhogen van eigen bijdragen, het inperken van het basispakket, of het anders organiseren van de zorg. Het debat beperkt zich ook niet tot Nederland, veel westerse landen hebben te maken met vergelijkbare ontwikkelingen en daarmee ook met vergelijkbare uitdagingen (Joumard et al., 2010).

Monitoring van uitgaventrends

Voor het debat en voor het maken van passende beleidskeuzes is inzicht nodig in de verdeling van de zorguitgaven en in uitgaventrends. Met het Budgettair Kader Zorg (BKZ) geeft het kabinet de ruimte voor uitgavengroei aan. Onder het BKZ valt alle zorg die wordt gefinancierd uit publieke middelen, voornamelijk de zorg die valt onder de Zorgverzekeringswet (Zvw) en de AWBZ. In de afgelopen jaren bleek achteraf regelmatig dat dit uitgavenkader was overschreden. Vandaar dat de Zorgbalans ruim aandacht besteedt aan uitgaventrends, zowel op het niveau van zorgsectoren (zoals ziekenhuiszorg en ouderenzorg), als op macroniveau in vergelijking met landen om ons heen. Daarnaast gaan we in op de achtergronden van uitgaventrends, zoals prijs- en volumeontwikkelingen. Tevens wordt bekeken wat de uitgaventrends betekenen voor de betaalbaarheid en doelmatigheid van de gezondheidszorg.

Betaalbaarheid

Wat betekent een uitgavenstijging voor de betaalbaarheid van de zorg? Zijn er nog voldoende (collectieve) middelen om de zorg te kunnen blijven betalen? Aan de ene kant geeft de politiek met het vaststellen van het BKZ aan welke ruimte er is voor uitgavengroei in de zorg. Tegelijkertijd kunnen indicatoren hier meer inzicht in geven. Zo bekijken we onder zorguitgaven ten opzichte van het nationaal inkomen welk deel van de groei van het nationaal inkomen aan gezondheidszorg wordt besteed en wat er overblijft voor overige bestedingen. Deze benadering sluit aan bij eerder Amerikaans onderzoek waarin betaalbaarheid werd gedefinieerd als: zolang de uitgaven aan alle andere producten en diensten naast gezondheidszorg (ofwel: het totale inkomen minus de totale zorguitgaven) niet dalen, is de zorg nog betaalbaar (Chernew et al., 2003; Chernew et al., 2009). We rapporteren een vergelijkbare analyse voor het deel van de zorg dat collectief wordt gefinancierd (ongeveer 83%). Onder Zorguitgaven en overige collectieve uitgaven laten we zien waar publiek geld aan wordt uitgegeven en hoe deze uitgaven zich tot elkaar verhouden. Naast gezondheidszorg gaat het dan om bijvoorbeeld onderwijs en sociale zekerheid. Al deze collectieve uitgaven worden gefinancierd met belastingen en premies. De overheid stelt grenzen aan de hoogte van de belasting- en premieheffing, omdat een te hoge lastendruk ongunstige economische effecten kan hebben. Hierdoor is ook de hoogte van de totale collectieve uitgaven begrensd en kan een sterkere groei van bijvoorbeeld de zorg ten koste gaan van groei in andere collectieve sectoren. Het ongunstige economische effect van hogere belastingen en premies zit onder andere in de stijging van de kosten van arbeid en in het feit dat werken mogelijk minder aantrekkelijk wordt (overigens staat hier tegenover dat collectieve financiering solidariteit oplevert die op zichzelf ook waarde heeft (Schut, 2011). Aangezien premies en belastingen de kosten van arbeid verhogen, zijn zij ook van invloed op de kostprijs en internationale concurrentiepositie van Nederlandse producten. We berekenen daarom de collectieve zorguitgaven per werkende en vergelijken deze met andere landen.

Tot slot geven we inzicht in de betaalbaarheid van de zorg op mesoniveau door de financiële positie van zorginstellingen te beschrijven. De indicatoren over rentabiliteit geven weer of zorginstellingen en zorgverzekeraars in staat zijn om op jaarbasis de kosten van de zorgverlening te dekken. De indicatoren over solvabiliteit geven aan of zorginstellingen op lange termijn aan hun financiële verplichtingen kunnen voldoen.  

Doelmatigheid

Juist in tijden waarin de betaalbaarheid van de zorg onder druk staat is inzicht in doelmatigheid van de zorg belangrijk. Hoeveel gezondheidswinst leveren de uitgaven aan zorg op? Hadden we hetzelfde kunnen bereiken met minder uitgaven? Doelmatigheid staat voor de verhouding tussen de middelen die worden ingezet in de zorg en de opbrengsten die met deze middelen worden behaald. Doelmatigheid is niet hetzelfde als kostenbeheersing, kostenbeheersing is louter gericht op het reduceren van de uitgaven, ongeacht of dit leidt tot een slechtere verhouding tussen middelen en opbrengsten. We analyseren de doelmatigheid van de Nederlandse zorg op verschillende niveaus. Op macroniveau bekijken we trends in uitgaven en gezondheid in Nederland ten opzichte van andere landen. Op mesoniveau richten we ons op de doelmatigheid van verschillende zorgsectoren, zoals de ziekenhuiszorg en de ouderenzorg. Tot slot presenteren we enkele indicatoren die een beeld geven van de innovatiegraad van de Nederlandse zorg. Het introduceren en verspreiden van innovaties kan de efficiëntie van de zorg vergroten, zoals bijvoorbeeld bij het gebruik van e-health en elektronische patiëntendossiers.

Indeling

• Zorguitgaven
• Financiële positie zorginstellingen en zorgverzekeraars
• Doelmatigheid